"HET IS NE PAAL, EN DAAR GROEIT NIKS AAN"

Met zo’n introductie besef je dat je op een plek bent beland voor belangrijke mensen. Welkom in de Stadsschouwburg, welkom op de opening van het academiejaar, dit jaar met als thema STEMpathie.

De sfeer in de zaal is een en al positiviteit. Tijdens het binnenkomen ontstond er bij de studenten op de tweede rij zelfs een Mexican wave. Waren ze enthousiast omdat de zon scheen? Keken ze uit naar de speeches? Naar de muziek? Of hadden ze al zin in de gratis drank, hapjes en dessertjes? Droomden ze al weg bij de gedachte aan macarons?
 

meer dan Antwerpse handjes
 

Na het Europese volkslied en het lied van de Vlaamse Gemeenschap is het woord aan burgemeester Els van Doesburg: “In Gent leeft men van licht en liefde. In Brussel maakt men wetten. Maar in Antwerpen maken we welvaart.”

Ze vertelt daarbij over onze haven, een van de grootste ter wereld, over gezondheidszorg en over het grootste infrastructuurproject op ons continent: de Oosterweelverbinding. Allemaal voorbeelden van welvaart.

“Ons onderwijs speelt een prominente rol in die welvaart. De opdracht is groot. Kennis moet worden doorgegeven”, stelt ze. “Verdiepen in materie is cruciaal, maar specialiseer je niet alleen. Als we ons te hard ergens in verdiepen, vergeten we om ons heen te kijken. Dan begrijpt iedereen zijn eigen deeltje, maar ziet niemand het geheel.”

Haar conclusie? “De grote vraagstukken waar onze generatie voor komt te staan, zijn per definitie grensoverschrijdend.”

Tot slot richt de burgemeester zich tot de soms iets ‘minder brave jongens en meisjes’: “Amuseer jullie, maak vrienden, maak vreugde, word verliefd, heb respect. En maak – misschien – nog geen baby’s.” Kwestie van niet te veel commotie op te wekken, zullen we maar zeggen.
 

luister
 

Dan loopt Janne Goeman naar voren, studentenvertegenwoordigster van de AP Hogeschool – AP, niet aapee: “Ik wil jullie vragen om de komende vijf minuten vooral te luisteren.” Qua aandachtstrekker kan dat tellen. “Want laat dat nu net hetgeen zijn waar ik het over wil hebben vandaag. De besparingen en nieuwe decreten treffen ons allemaal, maar ons, de studenten, in het bijzonder. Veel van ons werken om onze studies te kunnen betalen. We nemen meer vakken op dan wat er eigenlijk haalbaar is, met de gedachte dat we toch wel speling hebben. Of toch niet”, waarna ze even pauzeert. “Want daar is de harde knip. Dus oké, we gaan maar meer werken en zoeken financiële steun. Of toch niet, want vanaf dit jaar zijn er beperkingen op studiebeurzen.” Je voelt de bevestigende knik van de studenten in de zaal.

Ze doet een oproep aan de studenten: ‘Laat je stem horen’. Maar ook vooral een oproep aan alle medewerkers ‘om naar die stem te luisteren’. “Het is geen uitnodiging om achteraf bepaalde beslissingen toe te lichten, maar om ons tijdig te betrekken en zo jullie blinde vlekken op te sporen. We zijn namelijk niet zo makkelijk in te schatten als online video’s op Instagram – of voor sommigen van jullie Facebook – doen uitschijnen.”

Onze eigen Studentenraad mocht dit jaar, in tegenstelling tot vorig jaar, wel speechen: “STEM gaat over veel meer dan technologie en innovatie”, begint Sarah Verhoog, vertegenwoordiger van de studentenraad. “Het gaat over nieuwsgierigheid, over vragen stellen, over oplossingen zoeken, over de wil om de wereld beter te begrijpen en te verbeteren.” 
 

het was ChatGPT
 

De directeur van de Karel de Grote Hogeschool, Veerle Hendrickx, wil ons vooral aan het denken zetten. Wat is onze visie op productiviteit? “Collega’s die met elkaar communiceren via Copilot? De ene schrijft met Copilot, de ander vat zijn concept samen met Copilot.” Halen we daar dan voldoening uit?

Ze vraagt zichzelf af wie verantwoordelijk is en van wie we afhankelijk worden: “Onlangs moest ik oordelen over een student die ziektebriefjes had vervalst. Maar het was niet zijn schuld, verdedigde de student zich. Nee, ChatGPT had die briefjes vervalst.” 10/10 voor originaliteit. Of werd die student nogmaals geholpen door dezelfde vriend?

Tussen de speeches door klinkt een muzikaal intermezzo van Trio per Uno, drie ultragetalenteerde percussionisten die aan het Conservatorium studeren. Ze slaan tegelijk op dezelfde trommels. Het is een wonder dat ze elkaar geen enkele keer hebben geraakt. Hun spel zit vol emotie. Ze zijn duidelijk gefrustreerd, kwaad.
 

STEMpathie
 

Dan is het aan onze rector, Herwig Leirs. Ook hij houdt een betoog over STEMpathie. Terwijl de zaal zich afvraagt welke biologische metaforen er dit jaar zullen komen, begint hij zijn speech met een stukje geschiedenis: “Simon Stevin, een gekende wiskundige, was in 1585 al bezig met wat we vandaag STEM noemen: Science, Technology, Engineering, Mathematics. Oorspronkelijk werd dat acroniem als SMET geschreven. Maar aangezien het in het Nederlands wat ongelukkig klinkt als we zeggen ‘zoveel mogelijk jongeren met SMET in contact te brengen’, zijn de letters herschikt tot STEM. Dat doet denken aan de stengel of de stam van een plant, die het geheel draagt en ondersteunt.” Daar komt-ie, de metafoor: “Over die boom gaat het vandaag.”

“De grote uitdagingen van onze tijd, zoals de klimaatverandering, de biodiversiteitscrisis, voedselzekerheid, nieuw opduikende infecties, een vergrijzende bevolking, ons verbruik van energie en grondstoffen, de politieke conflicten ... zijn allemaal wicked problems.” Bekend begrip onder alle studenten die al een vak Sociologie hebben gevolgd.

“Om daarvoor oplossingen te bedenken, hebben we innovatieve technologie nodig. Maar ze vragen ook om een kader waarin technische kennis samenkomt met inzicht in hoe mensen, markten, instellingen en beleid werken. De universiteit heeft al die competenties in huis. De uitdaging is niet om ze in elkaar te laten opgaan, maar om excellentie binnen disciplines te verbinden.”

Of op z’n Leirs’: “Een boom heeft vele takken en elke tak zoekt zijn eigen licht. Maar ze groeien wel samen. Die breuklijnen lopen dwars door STEM heen en dwars door onze universiteit, en dat is maar goed ook.” Bedankt, rector, voor de gratis promotie!

“Laat het duidelijk zijn: ik ben niet tegen STEM, uiteraard niet. Ik ben tegen de streep die er telkens onder wordt getrokken, alsof het een volledig aparte wereld is.”

De ironie is groot: “De huidige automatisering van STEM verhoogt de nood aan alles wat geen STEM heet.” Inderdaad: “Zelfs wanneer de STEM-kennis volledig op tafel ligt, is dat nog geen garantie dat er ook iets mee gebeurt. Denk maar aan de brand in de Hoge Venen, waarvan het rapport over het verhoogde risico al maanden voordien bij negen ministers was terechtgekomen. Het was echter nooit op de agenda beland.” Problemen door niet-STEM.

“Strategisch onderzoek vertrekt van de vragen van vandaag. Wij doen het graag en wij doen het goed. Maar het kan alleen oogsten wat eerder gezaaid is. Wie enkel nog financiert wat vandaag urgent lijkt, staat binnen tien jaar met lege handen voor de urgentie van dan.” Of, de bioloog komt weer naar boven: “Om bij de boom van daarstraks te blijven: de wortels zie je niet en toch zijn zij het die hem door een droge zomer helpen.” 

Hij vertelt dat we in het hoger onderwijs inspanningen doen om meer studenten naar de STEM-richtingen te krijgen: “We hadden dit jaar een student meer verwacht voor deze opleiding, Saja Nabhan. Maar hoewel ze een prestigieuze Master Mind-beurs kreeg, zit ze vast in Gaza.” De speech wordt onderbroken door applaus. Omdat het goed is dat net op zo’n moment, wanneer 
beleidsmakers samen zitten om te vieren, ook deze zijde van de situatie benoemd wordt.

De rector vervolgt: “AI doet wat wij willen dat het doet en niets anders. Dat is een economisch, sociologisch en beleidsmatig vraagstuk. Het is dus geen STEM, maar een STEMpathie-vraag.” Wat bedoelt hij daarmee? “Technologie die ontworpen is zonder dat bepaalde mensen aan de ontwerptafel zaten, faalt voor die mensen. Saturatiemeters die minder betrouwbaar zijn op een donkere huid. Gezichtsherkenning met zeer ongelijke foutenmarges.” Deze week in het nieuws: hartaandoeningen bij vrouwen worden minder vaak ontdekt en klachten worden weggewuifd of als psychologisch bestempeld. “Dat is geen ideologische kwestie. Dat zijn wetenschappelijke fouten door slecht doordachte proefopstellingen.”

Zijn conclusie? “Wie ontwerpt voor de gemiddelde mens, ontwerpt uiteindelijk voor niemand in het bijzonder. Je kan pas goed meten voor iemand als je je eerst in die iemand verplaatst hebt. Elke afgestudeerde heeft dus baat bij een gezonde dosis STEMpathie. Het is gewoon hoe deze universiteit en deze associatie willen werken.”

En afronden doet de rector met de allesomvattende uitspraak: “Want een stam zonder wortels, zonder takken en zonder bladeren is geen boom meer. Het is ne paal, en daar groeit niks aan.”

De prorector, professor Herman van Goethem, sluit af: “Laten we er een lap op geven! Ik verklaar het academiejaar voor geopend.”