Overslaan en naar de inhoud gaan
universiteit maatschappij cultuur onderzoek Antwerpen opinie satire editoriaal poëzie column

GRONDWERK - EEN ROMAN OP LOSSE GROND

Onder de straten van Brussel graaft een naakte molrat onvermoeibaar haar gangenstelsel uit. Boven haar raast de mens verder, zich nauwelijks bewust van wat zich onder zijn voeten afspeelt. In Grondwerk, het bekroonde romandebuut van Tijl Nuyts, wordt die molrat onze gids door een wereld die langzaam haar fundamenten verliest.

— Jana Geets

Op 28 september opende Nuyts met een lezing het activiteitenprogramma van de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte aan Universiteit Antwerpen. Hoewel ik zijn lezing helaas niet kon bijwonen, vormde zijn bezoek de aanleiding om me in Grondwerk te verdiepen. Een boek dat, geheel in de geest van de titel, graag wat dieper graaft.

De naakte molrat, afkomstig uit Afrika, leeft in een strak georganiseerde kolonie waarin samenwerking essentieel is. Nuyts maakt van dat merkwaardige zoogdier zijn hoofdpersonage. Vanuit haar ondergrondse wereld kijkt de molrat verwonderd naar de mens boven haar. Ze is naar Brussel gestuurd om Het Plan uit te voeren, maar wat dat inhoudt, blijft lang verborgen. Tijdens haar graafwerk verschijnen steeds meer zinkgaten. Wegen, pleinen en gebouwen dreigen weg te zakken. Terwijl Brussel instort, ziet de molrat wat de mens liever niet ziet: ook zijn samenleving staat op losse grond.

Nuyts had van Grondwerk gemakkelijk een belerende klimaatroman kunnen maken. Dat doet hij niet. In plaats daarvan verweeft hij een absurd, bij momenten avontuurlijk verhaal met scherpe observaties over hoe wij leven. De molrat bekijkt onze menselijke ratrace vanop afstand en begrijpt weinig van onze haast en merkwaardige gewoontes. Juist door haar verwonderde blik worden die menselijke eigenaardigheden voor de lezer opnieuw zichtbaar.

De naakte molrat is niet alleen het hoofdpersonage van de roman, maar ook een spiegel voor de mens. Waar de mens zichzelf boven de natuur plaatst, leeft de molrat vanuit verbondenheid en collectiviteit. Waar wij de bodem als vanzelfsprekend beschouwen, graaft zij er letterlijk doorheen. De zinkgaten verbeelden een wereld die haar draagkracht verliest door uitputting en verwaarlozing.

Vanuit zijn achtergrond als dichter schrijft Nuyts zintuiglijk en associatief, soms speels en soms confronterend. De roman volgt niet altijd de meest rechte weg, net zoals de gangen van een molrat. Dat levert verrassende passages op, maar maakt het lezen soms weerbarstig. Wie houvast zoekt in een helder plot en gelaagde personages, kan daardoor beter op afstand blijven.

Nuyts graaft naar wat verborgen blijft: de onderlaag waarop onze samenleving rust. Wat gebeurt er wanneer we blijven bouwen zonder nog te kijken naar wat ons draagt? Grondwerk is vermakelijk, ongemakkelijk en bovenal bijzonder origineel. Een roman die zich langzaam een weg naar boven graaft.  

Auteur: Jana Geets